Hoemoewenoe?

Als student stelde ik met een van mijn vriendinnen deze vraag geregeld, als we het even niet meer wisten.

Hoemoewenoe? Of, in normaal Nederlands: Hoe moeten we nu verder?
Dat is de grote vraag van dit moment, voor talloze mensen.
Voor de mensen voor wie het werk is opgehouden, ontslag dreigt. Voor de mensen in de zorg, om op de been te blijven nu de reguliere zorg weer op gang komt. Voor politici, die verantwoordelijk worden gehouden als de maatregelen niet de gewenste effecten hebben. Voor mensen in het onderwijs, (als) die hebben ervaren hoe groot de kansenongelijkheid is. Voor scholieren, voor wie het onderwijs op afstand al dan niet een uitkomst is. Voor ouderen in verzorgingshuizen, voor wie besloten is dat fysieke gezondheid boven geestelijke gezondheid gaat.

"Het is niet verkeerd, van beleid te veranderen als de omstandigheden veranderd zijn" (Seneca).
Hoe graag ik ook zou willen dat er nu (door corona) een omslag plaats gaat vinden, waardoor iedereen duurzamer leeft, mensen gelijke kansen krijgen etc., is dat niet mogelijk. Jan Rotmans (2020) stelt dat voor een dergelijke omslag 25% van de mensen deze omslag moeten willen. Dan gaat de rest van de bevolking wel mee. Gezien het feit dat we in deze crisis met onze neus op het feit zijn gedrukt, dat iedereen ter wereld met iedereen verbonden is, is die 25% wereldwijd halen moeilijk. Waarschijnlijk redden we het in Nederland nog niet eens om nu al aan de 25% te komen. Daar gaat geregeld een generatie overheen.
Het geeft aan hoe complex een omslag is. De coronacrisis helpt wel zo'n transitieproces te versnellen.

Dus zullen we het moeten stellen met kleine stapjes voorwaarts.
Wat kan ik zelf doen? In mijn omgeving? In mijn werk? En hoe zorg ik daarbij dat ik niet verzand in: "Als alleen ik het doe, gaat het toch niet helpen"?
Nu ben ik van nature optimistisch én opgevoed met het idee dat iedereen zelf een steentje kan bijdragen, hoe klein dat ook lijkt. "Be the change you want to see happen" (Lorrance, 1974). En dus scheid ik afval, probeer ik niet veel (nieuwe) kleding te kopen, heb ik een duurzamere mobiele telefoon en eet ik meerdere keren per week vegetarisch.

Hoemoewenoe?
Wat is onze collectieve verantwoordelijkheid, het gemeenschappelijk leidinggevende idee, waar alle mensen in de maatschappij zich mee identificeren (Rosenstock-Hussey, 1973)? Daar begint op dit moment ook in de politiek aandacht voor te komen. Het leidend motief was lange tijd dat marktwerking op alle fronten moest worden doorgevoerd. Dát blijkt nu niet meer te werken. Dus blijft wederom de vraag: Hoemoewenoe?

Ik vind het interessant om daarvoor te kijken naar vier richtingen in de ethiek (Kroesen, 2008), die geen van alle een complete oplossing bieden. In vogelvlucht gaat het om

1. Gevolgethiek - bekendste stroming: Utilisme (Bentham). Hierbij staat het gevolg van de handeling centraal. Het goede doe je, door geluk en nut voor zoveel mogelijk mensen te bewerkstelligen. Daarmee bereik je het beste en meest objectieve resultaat.
2. Plichtethiek (Kant) - Afhankelijk van het je houden aan de regels (rechtvaardig, eerlijk, loyaal, etc.), doe je het goede. Hierbij zijn de gevolgen niet altijd goed, de intenties (principes) zijn dat wel.
3. Deugdenethiek (Aristoteles, McIntyre) - Deze vorm van ethiek gaat uit van deugden (bedachtzaamheid, moed, matiging, etc.), die in de loop van de geschiedenis een belangrijke rol hebben gespeeld in het menszijn. Zij blijven altijd in ontwikkeling en hebben een praktische uitwerking. Ze maken deel uit van ieders biografie, omdat je ze aangeleerd krijgt. En doordat zij van generatie op generatie worden doorgegeven, zijn zij deel van een langere traditie en cultuur.
4. Verantwoordelijkheidsethiek (Levinas) - Doordat elke situatie weer anders is, qua tijd, plaats, mensen en invloed, vraagt elke situatie om een nieuw antwoord dat passend is in de betreffende context.

Hoe mooi is het om vanuit deze vier denkrichtingen te kijken naar: Hoemoewenoe uit de coronacrisis komen?
Wat is op dit moment het gevolg (1) van de 'intelligente' lockdown? In hoeverre is dit goed voor zoveel mogelijk mensen?
Hoe rechtvaardig en eerlijk zijn de regels (2) waaraan we ons moeten houden? De intenties zijn goed: de fysiek zwakkeren beschermen, de medewerkers in de gezondheidszorg niet over de kling jagen, de piek van de curve afvlakken. Maar welke effecten zijn er nog meer wanneer mensen massaal thuis zitten, qua werk, psychische gesteldheid, het opbouwen en/of in stand houden van fysieke weerstand?
Dat we ons nu bewust worden van matiging (3) - en dat dat mogelijk is - is natuurlijk mooi meegenomen voor onszelf en het klimaat. Wat hebben we elkaar echter nog meer te bieden? We moeten het samen doen, is altijd mijn credo. Maar hoe inclusief ziet dat er dan uit? En heeft iedereen de moed om daar iets mee te doen?
We leven in een tijd (4), waarin de oorlogsretoriek ons om de oren vliegt. "Een tijd als nooit eerder", wordt soms gezegd. Maar wat te denken van de Spaanse griep (1918), de Aidscrisis (jaren '80) en de Mexicaanse griep (rond 2010)? In hoeverre wijken die crises af van de huidige? Eén ding is zeker: er wordt nu wereldwijd heel anders omgegaan met deze crisis. Met grote gevolgen op allerlei gebied. Gevolgen waar we nu nog niet alle effecten van weten. Door de huidige sluiting wordt wel duidelijk dat er telkens anders op crises wordt gereageerd. Op dit moment is dat op een manier alsof de wereld maakbaar is. Ik denk dat we moeten erkennen dat de mensheid maar een zeer klein deel uitmaakt van de aarde als geheel. En dat we moeten inzien dat er processen zijn, die ons grandioos overschaduwen.

Een kantelpunt? Dat valt te bezien.

In mijn werk streef ik naar kantelpunten, om de menselijkheid terug te brengen in organisaties. Dat de opdrachtgever en collega's collectief verantwoordelijkheid nemen op hun eigen terrein. Mijn taak is er een van de achtergrond: vragen stellen, spiegelen, andere perspectieven bieden, aansluitende theorieën aanreiken, zodat de mensen zelf aan het roer blijven. In kleine stapjes.
We starten met een onderzoeksvraag (bv. Hoe zorgen we voor een professionelere organisatie? Hoe zorgen we voor onderlinge verbinding?) en gaan daarmee aan de slag. Om vervolgens stap voor stap een verandering te bewerkstelligen, waar de meerderheid zich in kan vinden. We nemen de standpunten van de minderheid mee. Soms besluiten enkele medewerkers dat het niet 'hun richting' is en vertrekken zij of nemen zij een andere taak op zich. Hoe het ook zij, door met elkaar aan de slag te gaan, wordt de zelfwerkzaamheid van de teamleden versterkt en zijn zij in staat wendbaarder om te gaan met de continue veranderingen.

Wil jij ook met je collega's kunnen inspelen op veranderingen? Het menselijke terugbrengen in je organisatie? Werken en denken vanuit een collectieve verantwoordelijkheid, zoals hierboven beschreven?
Neem gerust contact met mij op.

Natuurkalender brengt effecten klimaatverandering op natuur in beeld

Bronnen

Janse, I. (2020, 11 mei). Jan Rotmans: “We hebben crisissen nodig om in te zien dat het anders moet” Geraadpleegd op 15 mei 2020 van https://soundcloud.com/vers-beton/jan-rotmans-we-hebben-crisissen-nodig-om-in-te-zien-dat-het-anders-moet

Kroesen, O. (2008). Leven in organisaties. Middelburg: Skandalon.

Lorrance, A. (1974). The Love Principles. Verenigde Staten: LP Publications. Geraadpleegd op 15 mei 2020 van https://quoteinvestigator.com/2017/10/23/be-change/

Rosenstock-Hussey, E. (1973). In: Kroesen, O. (2008). Leven in organisaties. p. 17-18. Middelburg: Skandalon.

Seneca. (z.d.). "Het is niet verkeerd, van beleid te veranderen als de omstandigheden veranderd zijn." Geraadpleegd op 15 mei 2020 van https://citaten.net/zoeken/citaten-veranderen.html?page=3

Foto: https://www.wur.nl/nl/show/Natuurkalender-brengt-effecten-klimaatverandering-op-natuur-in-beeld.htm